Średniowiecze – synteza epoki

Wzorce osobowe epoki

Wzorzec osobowy to utrwalony w kulturze model pożądanych zachowań, cech i wartości, który wskazywał, jak powinien postępować człowiek należący do określonej grupy lub pełniący określoną funkcję. Badania nad średniowiecznymi wzorcami osobowymi wskazują przede wszystkim na trzy szczególnie ważne modele: świętego, rycerza i władcy.

1. Wzorzec świętego – asceta

Asceta był wzorem człowieka, który podporządkowuje swoje życie Bogu i rezygnuje z dóbr oraz przyjemności doczesnych w imię zbawienia. Charakterystyczne dla tego modelu były wyrzeczenie, modlitwa, pokora, ubóstwo, umartwianie ciała i odrzucenie dóbr materialnych. Asceza stanowiła jeden z istotnych elementów średniowiecznych wzorców świętości, a jej przykładem w literaturze polskiej jest święty Aleksy. Celem ascety nie było osiągnięcie ziemskiego szczęścia czy sławy, lecz doskonalenie duchowe i uzyskanie zbawienia.

2. Wzorzec rycerza

Rycerz reprezentował ideał człowieka świeckiego, który łączył sprawność wojenną z określonym systemem wartości. Idealny rycerz powinien być odważny, lojalny wobec władcy, wierny Bogu, hojny, honorowy i gotowy do obrony słabszych oraz chrześcijaństwa. Istotną częścią tego wzorca była również wierność kodeksowi rycerskiemu, szacunek dla damy oraz przestrzeganie zasad uczciwej walki.

3. Wzorzec władcy

Idealny władca był przedstawiany jako osoba odpowiedzialna nie tylko za własne państwo, lecz także za dobro swoich poddanych. Powinien być sprawiedliwy, praworządny, troszczyć się o lud i rozwój państwa oraz działać zgodnie z zasadami chrześcijańskimi. Jego władza miała mieć wymiar moralny – dobry władca powinien wykorzystywać ją dla dobra wspólnoty, a nie wyłącznie dla własnych korzyści. Średniowieczne przedstawienia władcy często łączyły więc cechy polityczne, moralne i religijne.

Pojęcia

1. Uniwersalizm średniowieczny – koncepcja zakładająca istnienie wspólnego porządku religijnego, kulturowego i politycznego Europy, którego podstawą było chrześcijaństwo oraz wspólna kultura łacińska. Mimo różnic między poszczególnymi państwami i ludami Europa średniowieczna była postrzegana jako wspólnota oparta na tych samych wartościach religijnych.
2. Dualizm – sposób postrzegania rzeczywistości jako dwóch przeciwstawnych lub różniących się sfer. W kulturze średniowiecznej szczególnie ważny był podział na sferę duchową i materialną, a także przeciwstawienie dobra i zła, Boga i szatana, życia doczesnego i wiecznego. Dualizm wpływał na sposób przedstawiania człowieka oraz jego życia w literaturze i sztuce.
3. Asceza – sposób życia polegający na dobrowolnym ograniczaniu potrzeb i przyjemności doczesnych, podejmowaniu wyrzeczeń oraz umartwianiu ciała w celu osiągnięcia doskonałości duchowej i zbawienia. W średniowieczu wzorem ascety był człowiek rezygnujący z dóbr materialnych i poświęcający życie Bogu.
4. Anonimowość – cecha literatury średniowiecznej polegająca na braku ujawnienia autorstwa wielu utworów. Była związana z teocentryzmem i przekonaniem, że literatura powinna służyć przede wszystkim chwale Boga, celom dydaktycznym i propagowaniu uznanych wzorców osobowych, a nie zdobywaniu przez autora indywidualnej sławy. Dążenie do własnej, doczesnej chwały mogło być postrzegane jako przejaw pychy.
5. Deesis to motyw przedstawiający Chrystusa jako sędziego lub władcę oraz Maryję i Jana Chrzciciela jako orędowników ludzkości. Maryja i Jan zwracają się do Chrystusa z prośbą o łaskę dla ludzi. Topos ten odzwierciedla średniowieczną wizję Boga jako najwyższego sędziego oraz przekonanie o możliwości uzyskania wstawiennictwa świętych.

Toposy

1. Memento mori – „pamiętaj o śmierci”

Memento mori to topos przypominający człowiekowi o nieuchronności śmierci i przemijaniu życia doczesnego. W średniowieczu motyw ten miał szczególne znaczenie ze względu na religijną wizję życia jako przygotowania do wieczności. Podkreślał marność dóbr materialnych oraz konieczność troski o zbawienie.

2. Danse macabre – „taniec śmierci”

Danse macabre to średniowieczny topos przedstawiający śmierć jako siłę, która zrównuje wszystkich ludzi, niezależnie od ich pochodzenia, majątku czy stanowiska. W przedstawieniach śmierć prowadziła symboliczny „taniec” z przedstawicielami różnych grup społecznych. Motyw ukazywał powszechność i nieuchronność śmierci oraz względną nieważność ziemskich podziałów społecznych.

3. Ubi sunt? – „gdzie są?”

Ubi sunt? to topos oparty na pytaniu o to, gdzie znajdują się osoby, rzeczy lub wartości, które istniały w przeszłości. Jego podstawą jest refleksja nad przemijaniem świata i ludzkiego życia. W średniowieczu służył podkreśleniu nietrwałości ziemskiej sławy, bogactwa i potęgi.

4. Vanitas – „marność”

Vanitas to topos ukazujący nietrwałość dóbr doczesnych, ludzkiego życia i ziemskich osiągnięć. Jego źródłem jest biblijna refleksja nad marnością świata i przemijaniem. W kulturze średniowiecznej motyw ten skłaniał człowieka do odrzucenia nadmiernego przywiązania do dóbr materialnych i zwrócenia się ku życiu wiecznemu.

5. Ars moriendi – „sztuka umierania”

Ars moriendi oznacza „sztukę umierania” i jest toposem przedstawiającym właściwe przygotowanie człowieka do śmierci. Śmierć była traktowana jako ważny moment próby duchowej, dlatego istotne były modlitwa, skrucha i pojednanie z Bogiem. Motyw miał funkcję dydaktyczną – wskazywał, jak powinien zachować się chrześcijanin stojący wobec śmierci.

6. Theatrum mundi – „teatr świata”

Theatrum mundi to topos przedstawiający świat jako teatr, w którym człowiek odgrywa przypisaną mu rolę. Życie doczesne ukazywane jest jako rzeczywistość nietrwała i podporządkowana wyższemu, boskiemu porządkowi. Motyw ten podkreślał przemijalność ludzkich ról, stanowisk i osiągnięć.