Średniowiecze – synteza epoki

Nazwa i chronologia

Średniowiecze (łac. medium aevum – „wiek średni”) to epoka znajdująca się pomiędzy starożytnością a nowożytnością. Nazwa ma późniejsze pochodzenie – nie była określeniem używanym przez ludzi żyjących w średniowieczu. Narodziła się w refleksji historycznej i humanistycznej jako określenie okresu „pośredniego” między kulturą antyczną a nowożytną. Współcześnie epoka nie jest już określana jako „wieki ciemne” – pokazuje znacznie bardziej złożony obraz: rozwój uniwersytetów, filozofii, prawa, historiografii, architektury, sztuki rękopiśmiennej czy systemów edukacyjnych był właśnie jednym z charakterystycznych elementów tej epoki.

Za ramy czasowe epoki w Europie najczęściej przyjmuje się 476 r. – 1453/1492 r.

• 476 r. – upadek cesarstwa zachodniorzymskiego – tradycyjny początek średniowiecza;
• 1453 r. – zdobycie Konstantynopola przez Turków osmańskich;
• 1492 r. – wyprawa Krzysztofa Kolumba do Ameryki.

Za początek kultury średniowiecznej w Polsce zwykle uznaje się 966 r. – chrzest Mieszka I

Za koniec polskiego średniowiecza można przyjmować XV/XVI wiek, zależnie od tego, czy za kryterium uznamy przemiany polityczne, kulturowe czy literackie.

Najważniejsze daty polskiego średniowiecza

• 966 r. – chrzest Mieszka I;
• 997 r. – śmierć Wojciecha;
• 1000 r. – zjazd gnieźnieński;
• 1025 r. – koronacja Bolesława Chrobrego;
• 1138 r. – testament Bolesława Krzywoustego i początek rozbicia dzielnicowego;
• 1226 r. – sprowadzenie Krzyżaków przez Konrada Mazowieckiego;
• 1241 r. – najazd mongolski i bitwa pod Legnicą;
• 1320 r. – koronacja Władysława Łokietka;
• 1364 r. – założenie Akademii Krakowskiej;
• 1385 r. – unia w Krewie;
• 1410 r. – bitwa pod Grunwaldem;
• 1453 – upadek Konstantynopola;
• 1450/1470 r. – powstanie pierwszych druków związanych z działalnością europejskich drukarzy;
• 1492 r. – wyprawa Kolumba;
• 1506 r. – śmierć Aleksandra Jagiellończyka i umowna granica, którą czasem przyjmuje się dla polskiego średniowiecza.

Średniowieczny teocentryzm

Podstawowym pojęciem pozwalającym zrozumieć średniowieczną kulturę jest teocentryzm. To połączenie dwóch łacińskich słów: theos– Bóg oraz centrum – środek. W średniowieczu Bóg stanowi centrum rzeczywistości, poznania, moralności i hierarchii wartości. Człowiek nie jest najwyższą wartością samą dla siebie – jego życie powinno być podporządkowane relacji z Bogiem i perspektywie zbawienia. Człowiekiem interesowano się w kontekście tego, kim jest wobec Boga, świata, grzechu, śmierci i wieczności.

Filozofia

Scholastyka to średniowieczna metoda uprawiania filozofii i teologii, oparta na logicznej analizie pojęć, argumentacji oraz systematycznym rozwiązywaniu problemów w celu uzgodnienia rozumu filozoficznego z prawdami wiary.

Augustynizm

Nurt filozoficzny związany ze św. Augustynem, który łączył chrześcijaństwo z elementami filozofii platońskiej.

Najważniejsze założenia:

• Bóg jest najwyższym dobrem;
• świat doczesny jest niedoskonały;
• prawdziwe szczęście można osiągnąć w Bogu;
• człowiek jest istotą rozdwojoną między cielesnością a duchowością;
• szczególne znaczenie ma dusza;
• poznanie Boga wiąże się z poznaniem własnego wnętrza;
• człowiek potrzebuje łaski.

Tomizm

Filozofia św. Tomasza z Akwin, który starał się połączyć prawdy wiary z rozumową próbą ich wyjaśnienia.

Najważniejsze założenia:

• Bóg jest pierwszą przyczyną rzeczywistości;
• świat ma uporządkowaną strukturę;
• rozum może poznawać świat;
• wiara i rozum nie muszą się wykluczać;
• człowiek jest jednością duszy i ciała;
• rzeczywistość posiada hierarchiczny porządek;
• celem człowieka jest dobro i ostatecznie Bóg.

Franciszkanizm

Filozofia św. Franciszka z Asyżu.

Najważniejsze idee:

• prostota;
• ubóstwo;
• pokora;
• miłość;
• braterstwo;
• radość;
• ubóstwo,
• miłość do stworzenia.
• harmonia człowieka ze stworzeniem.

Średniowieczna hierarchia bytów

W średniowiecznej filozofii rzeczywistość była postrzegana jako uporządkowana hierarchicznie, czyli podzielona na poziomy bytów różniących się stopniem doskonałości. U podstaw tego sposobu myślenia znajdowały się m.in. tradycje neoplatońskie oraz chrześcijańska teologia. Według średniowiecznych filozofów między najwyższym i najniższym poziomem istniały kolejne stopnie bytów.

• Bóg – byt najwyższy i źródło istnienia pozostałych bytów.
• Aniołowie – byty duchowe, znajdujące się bliżej Boga niż stworzenia materialne.
• Człowiek – zajmuje miejsce pośrednie, ponieważ posiada zarówno ciało, jak i rozumną duszę.
• Zwierzęta – są bytami żywymi i zmysłowymi, ale nie posiadają rozumu właściwego człowiekowi.
• Rośliny – posiadają życie, lecz nie mają zdolności poznania zmysłowego i rozumowego.
• Materia nieożywiona – znajduje się na najniższym poziomie hierarchii.

Stany społeczne w średniowieczu

W średniowiecznej Europie społeczeństwo było hierarchiczne i podzielone na stany, czyli grupy posiadające określone prawa, obowiązki i pozycję społeczną. Średniowieczni autorzy często przedstawiali społeczeństwo jako trzy podstawowe grupy: duchowieństwo, rycerstwo (szlachtę) i ludzi pracujących. Model ten określano łacińskimi nazwami: oratores („modlący się”), bellatores („walczący”) i laboratores („pracujący”). To uproszczony model, ponieważ wewnątrz stanów występowały różnice majątkowe.

1. Duchowieństwo (oratores) – zajmowało się kultem religijnym, modlitwą i sprawami Kościoła. Było dzielone m.in. na duchowieństwo świeckie i zakonne.
2. Rycerstwo i szlachta (bellatores) – ich tradycyjnie przypisywaną funkcją była obrona społeczeństwa i Kościoła oraz prowadzenie walki.
3. Ludzie pracujący (laboratores) – przede wszystkim chłopi i inni wytwórcy, którzy zajmowali się produkcją żywności oraz wykonywaniem różnych prac.