Konteksty epoki – Spór romantyków z klasykami

Informacje wstępne

Spór romantyków z klasykami był bardzo istotnym zjawiskiem w polskiej kulturze literackiej pierwszej połowy XIX wieku. Przypadł na lata 1818-1830 i dotyczył kilku istotnych kwestii: zasad tworzenia literatury, sposobu poznawania świata, roli poety oraz kształtu tradycji narodowej w literaturze. Klasycy związani byli z tradycją oświeceniową oraz romantyków, którzy proponowali zupełnie nową koncepcje myślenia o literaturze. Klasycy byli wierni tradycji oświeceniowej oraz wzorom antycznym. Cenili rozum, harmonię, porządek, jasność wypowiedzi i przestrzeganie zasad gatunkowych. Twierdzili, że literatura powinna być podporządkowana określonym regułom estetycznych, od których nie powinno być odstępstw. Romantycy byli zdania, że takie postrzeganie literatury jest niepełne i niewystarczające. Młode pokolenie literatów było przekonane o sile uczucia, wyobraźni, intuicji. Literatura powinna odzwierciedlać indywidualizm poety oraz pozwalać na wprowadzenie wątków ludowych. Romantycy byli zdania, że świata nie da się poznać tylko za pomocą rozumu i doświadczenia. Zwrócili swoją uwagę ku fantastyce, tajemniczości i historii. Spór, który początkowo mógł się jawić jako zwykła dyskusja o formie literackiej przeobraził się w spór o postrzeganie rzeczywistości.

Przebieg sporu

W 1818 roku Kazimierz Brodziński opublikował rozprawę O klasyczności i romantyczności tudzież o duchu poezji polskiej¹, w której badacz starał się określić różnice między romantycznością a klasycznością. Nie był przeciwnikiem klasycyzmu, ale poszukiwał możliwości stworzenia nowej koncepcji polskiej poezji, która uwzględniałaby tradycję i odpowiadała nowym potrzebom czytelników. W 1819 roku na tekst Brodzińskiego odpowiedział Jan Śniadecki, publikując O pismach klasycznych i romantycznych². Śniadecki bronił zasad klasycznych i racjonalnego sposobu poznawania i opisywania rzeczywistości. Był krytyczny wobec młodszego pokolenia i ich zainteresowania fantastyką, ludowością i różnego rodzaju zjawiskami nadprzyrodzonymi. Kolejnym etapem sporu było wydanie przez Adama Mickiewicza w 1822 roku pierwszego tomu Poezyj, w którym znajdowały się Ballady i romanse. Publikację tego tomu uznajemy jako symboliczny początek polskiego romantyzmu.

Uczestnicy sporu

Po stronie klasyków znajdowali się przede wszystkim przedstawiciele środowiska literackiego związanego z tradycją oświeceniową. Należeli do nich między innymi Jan Śniadecki, Kajetan Koźmian, Ludwik Osiński oraz Franciszek Ksawery Dmochowski. Do najważniejszych przedstawicieli młodego pokolenia należeli natomiast Adam Mickiewicz, Maurycy Mochnacki, Antoni Edward Odyniec, Stefan Witwicki, Seweryn Goszczyński, Józef Bohdan Zaleski oraz Michał Grabowski. Osobną pozycję zajmował Kazimierz Brodziński. Jego twórczość i poglądy nie pozwalają jednoznacznie zaliczyć go do jednego z dwóch obozów.

Różnice między klasykami a romantykami

Klasycy:

• cenili rozum i doświadczenie,
• odwoływali się do wzorów antycznych,
• podkreślali znaczenie harmonii i porządku,
• przywiązywali dużą wagę do reguł gatunkowych,
• cenili jasność, umiar i logiczną konstrukcję utworu,
• traktowali literaturę jako sztukę podlegającą określonym zasadom.

Romantycy:

• podkreślali znaczenie uczucia, intuicji i wyobraźni,
• interesowali się średniowieczem, folklorem i historią,
• cenili oryginalność oraz indywidualność twórcy,
• swobodniej traktowali reguły gatunkowe,
• wprowadzali fantastykę i tajemnicę,
• postrzegali literaturę jako ważny element kultury narodowej³.

Spór romantyków z klasykami był jednym z najważniejszych procesów w historii literatury polskiej pierwszej połowy XIX wieku. Rozpoczął się w okresie, gdy klasycyzm nadal był głównym stylem literackim, jednak młode pokolenie pisarzy zaczęło poszukiwać nowych sposobów przedstawiania człowieka, natury i narodu.

1. K. Brodziński, O klasyczności i romantyczności tudzież o duchu poezji polskiej, [w:] Pisma estetyczno-krytyczne, oprac. A. Łucki, Wrocław 1964. ↩︎
2. J. Śniadecki, O pismach klasycznych i romantycznych, „Dziennik Wileński” 1819, t. 1. ↩︎
3. B. Dopart, Problematyka sporów przełomu romantycznego w Polsce (1818–1830), [w:] Polski romantyzm i wiek XIX. Zarysy, rekonesanse, Kraków 2013. ↩︎