J. Słowacki „Testament mój” – opracowanie

Żyłem z wami, cierpiałem i płakałem z wami;
Nigdy mi, kto szlachetny, nie był obojętny:
Dziś was rzucam i dalej idę w cień — z duchami,
A jak gdyby tu szczęście było, idę smętny.
Nie zostawiłem tutaj żadnego dziedzica 
Ani dla mojej lutni, ani dla imienia:
Imię moje tak przeszło, jako błyskawica,
I będzie, jak dźwięk pusty, trwać przez pokolenia.
Lecz wy, coście mnie znali, w podaniach przekażcie,
Żem dla ojczyzny sterał moje lata młode;
A póki okręt walczył, siedziałem na maszcie,
A gdy tonął, z okrętem poszedłem pod wodę…
Ale kiedyś, o smętnych losach zadumany
Mojej biednej ojczyzny, pozna, kto szlachetny,
Że płaszcz na moim duchu był nie wyżebrany,
Lecz świetnościami moich dawnych przodków świetny.
Niech przyjaciele moi w nocy się zgromadzą
I biedne serce moje spalą w aloesie,
I tej, która mi dała to serce, oddadzą:
Tak się matkom wypłaca świat, gdy proch odniesie… 
Niech przyjaciele moi siędą przy pucharze
I zapiją mój pogrzeb — oraz własną biedę:
Jeżeli będę duchem, to się im pokażę,
Jeśli Bóg mnie uwolni od męki, nie przyjdę… 
Lecz zaklinam: niech żywi nie tracą nadziei
I przed narodem niosą oświaty kaganiec;
A kiedy trzeba, na śmierć idą po kolei,
Jak kamienie, przez Boga rzucane na szaniec!
Co do mnie — ja zostawiam maleńką tu drużbę 
Tych, co mogli pokochać serce moje dumne;
Znać, że srogą spełniłem, twardą Bożą służbę,
I zgodziłem się tu mieć niepłakaną trumnę.
Kto drugi tak bez świata oklasków się zgodzi
Iść?… taką obojętność, jak ja, mieć dla świata?
Być sternikiem duchami napełnionej łodzi
I tak cicho odlecieć, jak duch, gdy odlata?
Jednak zostanie po mnie ta siła fatalna,
Co mi żywemu na nic, tylko czoło zdobi;
Lecz po śmierci was będzie gniotła niewidzialna,
Aż was, zjadacze chleba — w aniołów przerobi. 

Interpretacja

Wiersz według M. Inglota¹ powyższy wiersz Juliusza Słowackiego jest pierwszą realizacją gatunku testamentu poetyckiego, utrzymanego w poważnym i podniosłym tonie, który stał się wzorem dla kolejnych pokoleń pisarzy. Podmiotem lirycznym jest człowiek, który przewiduje własne odejście ze świata żywych, dokonując podsumowania swojego życia. Osoba mówiąca w wierszu zwraca uwagę na swoje cierpienie, które współdzieliła z innymi. Słowacki stwierdza, że zawsze był pomocny dla innych, którzy tego potrzebowali. Pomimo tego „idzie smętny”, ponieważ nie zostawił na ziemi żadnego dziedzica ani dla swojego nazwiska, ani dla swojego poetyckiego talentu. Pomimo tego, że życie jest krótkie i imię poety „przeszło jak błyskawica” to będzie zapamiętany przez kolejne pokolenia, dzięki temu, co stworzył. To odniesienie do horacjańskiego motywu exegi monumentum. W kolejnej części wiersza perspektywa indywidualna zmienia się w perspektywę narodową. Słowacki mówi o sobie jako patriocie, który dla spraw narodowych poświęcił swoje młode lata i nigdy nie uchylał się od poświecenia dla kraju, wybierając własną wygodę. Przyjaciele poety po jego śmierci powinni się zgromadzić, spalić jego serce w aloesie i oddać je matce. Podmiot liryczny obiecuje ukazać się bliskim po pogrzebie, jeśli stanie się duchem. Ma jednak nadzieję, że Bóg uwolni go od tej męki i nie powróci na ziemię. Później zwraca się do tych, którzy zostaną, żeby nie tracili nadziei i gdy przyjdzie moment próby nie boją się śmierci. Poeta jest świadomy, że nie zyskał za życia takiego społecznego szacunku na jaki zasługiwał i znosił nieprzychylne traktowanie przez innych. Pomimo tego jest przekonany, że zostawi w swojej poezji taką siłę, która z kolejnych pokoleń uczyni anioły, ponieważ jest prawdziwym wieszczem czyli duchowym przewodnikiem narodu, który będzie obecny we wszystkich pokoleniach, do których dotrze jego twórczość.

Wybrane środki stylistyczne

1. M. Inglot, Poetyckie testamenty liryczne (uwagi wokół wiersza „Testament mój” Juliusza Słowackiego), „Zagadnienia Rodzajów Literackich”, 1997, t. 40, nr 1–2, s. 101–119. ↩︎