E.A. Poe „Berenice” – streszczenie szczegółowe i opracowanie

Niestety zmarniała doszczętnie i ani jeden pozór jej dawnego kształtu nie przetrwał i nie przechował się w ani jednym zarysie postaci. Wreszcie wzrok mój żarliwie zdążył do jej twarzy. Czoło wysokie i bardzo blade jaśniało niezwykłym spokojem, a włosy niegdyś czarne jak węgiel przesłaniały je częściowo i ociemniały zapadłe skronie bezlikiem kędziorów, obecnie znojnie złocistych, których powab fantastyczny wyprzysięgał się uparcie panującej na obliczu melancholii. Oczy były bez życia i bez blasku, jak gdyby pozbawione źrenic, tak że mimo woli odwróciłem się od ich szklistych znieruchomień, aby przenieść wzrok na zwężone i pokurczone wargi. Te rozwarły się i w dziwnie porozumiewawczym uśmiechu odsłoniły z wolna mym oczom zęby tej nowo powstałej Berenice. O, gdybyż Bóg zwolił, abym ich nigdy nie widział lub, raz ujrzawszy, skonał!³.

Berenice opuściła bibliotekę, a Egeusz nie mógł przestać myśleć o zębach swojej kuzynki. Monomania objawiła się z potężną siła. Nic innego nie interesowało Egeusza. Mógł myśleć tylko o zębach Berenice.

One i tylko one stały przed oczami mego ducha i ich wyłączna odrębność przedzierzgnęła się w treść mego życia duchowego. Po całych dniach miałem je w oku. Oglądałem je na wszelkie sposoby. Badałem ich swoistość. Wypatrywałem ich szczególne oznaki. Rozmyślałem o ich kształcie. Zastanawiałem się nad zmiennością ich natury. Drżałem w chwili, gdy w wyobraźni przypisywałem im wrażliwość i uczuciowość, a nawet zdolność odzwierciedlania stanów ducha bez pomocy ust. Zagadką! — Oto myśl niedorzeczna, która mnie zgubiła! Zagadką! — Oto więc przyczyna, dla której tak obłędnie pożądałem tych zębów! Czułem, że jedynie posiadanie ich może mi przywrócić spokój i rozum⁴.

Wieczorem do Egeusza przyszła służąca, która powiedziała mu, że Berenice nie żyje. Egeusz poszedł do sypialni kobiety, aby zobaczyć jej ciało. Gdy jednak zobaczył „wpatrujące się” w niego zęby ze strachem i przerażeniem uciekł z sypialni. Bohater ocknął się o północy w bibliotece. Przypomniał sobie, że Berenice miała zostać pochowana po zachodzie słońca i zastanawiał się, co stało się od czasu zajścia słońca do północy. Przypominał sobie dźwięki kobiecego krzyku. Wiedział, że zrobił coś, co się nie odstanie, ale nie pamiętał jeszcze co.

Na stole przed Egeuszem leżała hebanowa szkatułka, której obecność wywoływała w bohaterze uczucie przerażenia. Nagle zapukano do drzwi. Służący informował Egeusza, że grób Berenice został zbezczeszczony, ciało odarte z całunu a na dodatek Berenice jeszcze żyła. Ubranie Egeusza było całe w błocie i krwi, o ścianę oparty był szpadel, a szkatułce były zęby Berenice.

Ze względu na postępującą chorobę psychiczną bohatera dopuszcza się się on strasznego czynu. Odwiedza grób narzeczonej i wyrywa jej wszystkie zęby, które stały się jego obsesją. Okazuje się również, że Berenice nie umarła a zapadła tylko w katalepsję. Biblioteka, która jest miejscem, w którym narodziło się życie i równocześnie przyszła śmierć można interpretować jako ucieczkę Egeusza od realnego świata w intelektualizm i nękające umysł rozmyślania. Berenice przed chorobą symbolizuje zmysłowość, siłę witalną i energię życiową. W trakcie choroby jej ciało ulega rozpadowi, więc Egeusz zaczyna ją postrzegać jako zbiór idei, nad którymi zaczyna rozmyślać, a najwięcej jego uwagi pochłaniają zęby, które wywalają u niego makabryczną monomanię głównie ze względu na to, że zęby nie ulegają rozkładowi po śmierci.

1. E.A. Poe, Berenice, s. 3. https://wolnelektury.pl/media/book/pdf/berenice.pdf (dostęp: 19.07.2026) ↩︎
2. Tamże, s. 4. ↩︎
3. Tamże, s. 5. ↩︎
4. Tamże. ↩︎