Jan Kochanowski „Pieśń o spustoszeniu Podola” – opracowanie

Kontekst historyczny

Utwór nawiązuje do najazdu Tatarów na Podole w 1575 roku. W trakcie napaści na ziemię Rzeczpospolitej wroga nacja dokonywała grabieży, niszczyła miejscowości i uprowadzała lokalną ludność. Wykorzystali okres bezkrólewia po ucieczce Henryka Walezego. Podole zostało przyłączone do Rzeczpospolitej Obojga Narodów w 1366 roku przez Kazimierza III Wielkiego. W późniejszym czasie stało się terenem walk o wpływy imperium Osmańskiego. Po upadku twierdzy w Kamieńcu Podolskim Polacy musieli oddać Podole Turcji, które udało nam się w części odzyskać po wojnie polsko-bolszewickiej. Po II wojnie światowej Podole całkowicie przestało należeć do terytorium Polski.

Pieśń V z Ksiąg wtórych – treść i interpretacja

W pierwszej strofie została przedstawiona tragedia ziemi podolskiej. Polacy okryli się hańbą dopuszczając do takiej sytuacji, szkód nie da się już naprawić. Ziemia została całkowicie spustoszona przez wroga, Tatarzy nad Dniestrem dzielą się zdobytymi łupami. Opis ma spowodować u odbiorców poczucie wstydu, smutku i przyjęcia odpowiedzialności za los kraju. Następnie poeta opisuje porwania ludności, której dopuścili się Tatarzy. Proces ten zostaje przyrównany do polowania na niewinne i bezbronne zwierzęta przez drapieżniki. Kobiety i dzieci są pozbawione jakiejkolwiek możliwości obrony. Rodziny przeżywają prawdziwy dramat, ponieważ przez najazd są ze sobą rozdzielone. Cześć porwanej ludności zostaje sprzedana Turkom, a część trafiła do tatarskiej niewoli. Poeta zaakcentował los córek szlacheckich, które w tak haniebnych okolicznościach trafiły do niewoli a potem do tureckich haremów. Pokazuje to, że najazd to nie tylko kwestia majątku i grabieży, ale dotyczy przede wszystkim godności i wolności. Przeciwnikami Polaków jest naród, który nie prowadzi osiadłego trybu życia i utrzymuje się najazdów i grabieży. Poeta zarzuca Polakom, że nie potrafią skutecznie bronić swojej ojczyzny, ponieważ obywatele nie są odpowiednio zorganizowaniu i nie chcą troszczyć się o wspólne dobro. Polacy są również porównani do owiec a Tatarzy do drapieżników. Stado nie ma pasterza, który mógłby je prowadzić. Możemy to rozumieć jako metaforę państwa pozbawionego skutecznej obrony. W kolejnych strofach Kochanowski apeluje do Polaków i zadaje pytania odnośnie odwagi i możliwości obrony. Zwraca uwagę na na brak odpowiedniej mobilizacji i lekkomyślność obywateli. Poeta nawołuje Polaków do przebudzenia się z bierności i ostrzega, że sytuacja może się powtórzyć. Celem pieśni jest uświadomienie Polakom, że bezpieczeństwo ojczyzny zależy od ich własnego postępowania. Krytykuje brak odpowiedzialności za państwo, lekkomyślność i brak przewidywania, niewystarczające przygotowanie wojskowe, niechęć do ponoszenia kosztów obrony ojczyzny, przedkładanie własnych wygód i gromadzenia majątku nad dobro wspólne. Kochanowski wykorzystuje swój talent, aby wpływać na postawę obywateli. Autor nie pisze wyłącznie po to, by wyrazić smutek z powodu najazdu. Chce doprowadzić do konkretnych zmian w zachowaniu społeczeństwa. Początkowo poeta wywołuje oburzenie i poczucie hańby. Następnie nawołuje do walki, a później przechodzi do bardzo praktycznego postulatu – finansowania obrony granic poprzez podatki. Sama odwaga nie wystarczy, jeśli państwo nie posiada środków na utrzymanie wojska. W pieśni Kochanowski posłużył się wyjątkowo pomysłową grę słowną. Poeta nawołuje do przetopienia kosztownych naczyń i wykorzystania ich wartości na potrzeby państwa. Talerze oznaczają tutaj srebrne naczynia, a talery – pieniądze. W ten sposób Kochanowski pokazuje, że dla ratowania ojczyzny należy zrezygnować z części prywatnego bogactwa. Końcowa myśl jest gorzką krytyką narodu:

Cieszy mię ten rym: «Polak mądr po szkodzie»;
Lecz jesli prawda i z tego nas zbodzie,
Nową przypowieść Polak sobie kupi,
Że i przed szkodą, i po szkodzie głupi.

Oznacza to, że Polacy nawet po poniesieniu strat nie potrafią wyciągnać odpowiednich wniosków i postępować rozsądnie.

Wybrane środki stylistyczne