J. Kochanowski „Fraszki” cz. I – opracowanie

O doktorze Hiszpanie

„Nasz dobry doktor spać się od nas bierze,
Ani chce z nami doczekać wieczerze.”
„Dajcie mu pokój! najdziem go w pościeli,
A sami przedsię bywajmy weseli!”
„Już po wieczerzy, pódźmy do Hiszpana!”
„Ba, wierę, pódźmy, ale nie bez dzbana.”
„Puszczaj, doktorze, towarzyszu miły!”
Doktor nie puścił, ale drzwi puściły.
„Jedna nie wadzi, daj ci Boże zdrowie!”
„By jeno jedna” — doktor na to powie.
Od jednej przyszło aż więc do dziewiąci,
A doktorowi mózg się we łbie mąci.
„Trudny — powiada — mój rząd z tymi pany:
Szedłem spać trzeźwo, a wstanę pijany.” 

Bohaterem tekstu jest doktor, który opuszcza biesiadników przed kolacją. Towarzysze nie sprzeciwiają się temu, choć planują już odwiedziny u doktora, gdy będzie już kładł się spać. Postanawiają ucztować, a potem z winem odwiedzić doktora. Hiszpan nie chciał wpuścić gości, ale byli nieprzejednani i weszli do jego pokoju siłą. Bohater zgadza się na wypicie skromnego toastu, ale zamiast jednej butelki wypito aż dziewięć. Mężczyzna całkowicie się upił. Pomimo swojej zapobiegliwości i położenia się wcześniej, brak konsekwencji doprowadził do tego, że bohater nie ustrzegł się przed pijaństwem.

O żywocie ludzkim 
Fraszki to wszytko, cokolwiek myślemy,
Fraszki to wszytko, cokolwiek czyniemy;
Nie masz na świecie żadnej pewnej rzeczy,
Próżno tu człowiek ma co mieć na pieczy.
Zacność, uroda, moc, pieniądze, sława,
Wszystko to minie jako polna trawa;
Naśmiawszy się nam i naszym porządkom,
Wemkną nas w mieszek, jako czynią łątkom. 

Powyższa fraszka podejmuje topos theatrum mundi. Słowo fraszka oznacza w niej nie gatunek poetycki, ale coś błahego, nieważnego, niewartego uwagi. Nieistotne, co człowiek myśli i robi, ponieważ w życiu nie ma nic pewnego. Ludzie pomimo swoich starań muszą pogodzić się z nieuchronnym losem. Wszystkie wartości z pozoru ważne nic nie znaczą: zacność, uroda, pieniądze, sława, ponieważ przemijają. Człowiek nie ma wpływu na to, co go spotka. Może snuć plany, mieć oczekiwania, ale jego los jest zapisany i jedynie odgrywa przeznaczoną mu rolę, jak kukiełka. Fraszka porusza także biblijny topos vanitas marności, ponieważ człowiek musi pogodzić się z przemijaniem.

Na zdrowie
Ślachetne zdrowie,
Nikt się nie dowie,
Jako smakujesz,
Aż się zepsujesz.
Tam człowiek prawie
Widzi na jawie
I sam to powie,
Że nic nad zdrowie
Ani lepszego,
Ani droższego;
Bo dobre mienie,
Perły, kamienie,
Także wiek młody
I dar urody,
Mieśca wysokie,
Władze szerokie Dobre są, ale —
Gdy zdrowie w cale. 
Gdzie nie masz siły,
I świat niemiły.
Klinocie drogi,
Mój dom ubogi
Oddany tobie
Ulubuj sobie! 

Kochanowski zwraca się bezpośrednio do zdrowia określając je jako szlachetne, ale którego nikt nie docenia. Gdy ludzie cieszą się dobrą formą, nie doceniają tego. Natomiast w momencie choroby zdrowie staje się dla wszystkich wartością nadrzędną. Wtedy wszelkie bogactwa zdają się bezużyteczne i niewarte zabiegania o nie. Ani złoto, ani młodość, ani uroda nie są w stanie wynagrodzić braku zdrowia, ponieważ w chorobie człowiek nie widzi wokół siebie niczego dobrego. w ostatnich wersach poeta prosi zdrowie, aby zagościło na stałe w jego domu, ponieważ jest najważniejszą wartością w życiu człowieka.

1. J. Kochanowski, Fraszki, https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/fraszki/ (dostęp: 02.09.2026). ↩︎